VASLAV
NIJINSKY
Vaslav Nijinski
werd in 1889 in Polen geboren. Zijn ouders waren allebei balletdansers en
reisden met hun drie kleine kinderen Stanislav, Vaslav en Bronislava
rond om aan de kost te komen.
Toen
ze in Rusland waren aangekomen om daar hun geluk te beproeven verliet Nijinski's vader Thomas plotseling het gezin voor een
andere vrouw. Zijn moeder moest stoppen met werken om voor de kinderen te
zorgen. Ze had weinig geld en ze besloot haar kinderen op te geven voor de
Keizerlijke Balletschool in St. Petersburg. Iedereen die voor de Keizerlijke
Balletschool werkte, maakte deel uit van de hofhouding van de Russische tsaar.
Het was de allerbeste dansopleiding die er bestond, de lessen waren gratis en de
leerlingen kregen kost en inwoning. Ze sliepen op grote slaapzalen, maakten
lange dagen en er heerste een ijzeren discipline. Meisjes en jongens kregen
gescheiden les, woonden gescheiden en werden zelfs in aparte koetsen naar de
theaters gereden. Ze mochten alleen samen dansen.
Vaslav was tien jaar bij
zijn auditie. Hij was nogal klein en erg verlegen en viel in eerste instantie
niet zo op, maar hij maakte zulke geweldige sprongen dat hij toch werd
aangenomen. Bij een sprong kwam hij altijd later neer dan anderen. Er werd over
hem gezegd dat het leek of hij kon vliegen. Na zijn eindexamen wilden de
belangrijkste prima-ballerina's met hem werken en verkeerde hij al snel in de
hoogste kringen van St. Petersburg. Daar kwam hij in contact met prins Lvov, met wie hij zijn eerste homoseksuele relatie begon.
Diaghilev
Deze bekende kunstliefhebber was twintig jaar ouder dan Nijinsky en beroemd
door de succesvolle grote Russische exposities en concerten die hij in Parijs
organiseerde. Hij was zelf geen kunstenaar maar bracht kunstenaars samen
waardoor er totaal nieuwe en opzienbarende kunstwerken ontstonden. Diaghilev
was een indrukwekkende en dominante man die een inspirerende en richtinggevende
invloed had. Tegenwoordig zou men zo iemand een impresario noemen. Zijn
stelregel was: "Etonne-moi" (verbaas mij).
Altijd was hij op zoek naar jong (nog niet vastgeroest) talent om zijn
vernieuwingsdrang te bevredigen Toen hij Nijinsky zag dansen was hij verkocht,
in meerdere opzichten.
Diaghilev was op dat moment bezig een gezelschap te formeren met de beste
balletdansers, choreografen en musici uit Moskou en St. Petersburg om in het
Westen zijn Russische kunsten te vertonen. Nijinsky, een van de uitverkorenen
(en tevens zijn minnaar) zorgde ervoor dat zijn zusje Bronislava
ook een contract kreeg. In 1909 kwam het reusachtige gezelschap aan in Parijs.
De theaters waar gewerkt werd moesten opgeknapt. Er werden nieuwe vloeren
gelegd, alles werd opnieuw geschilderd en iedereen die rijk, belangrijk of
beroemd was, werd uitgenodigd. De bekendste actrice van die tijd, Sarah Bernardt, schrijver Marcel Proust, de beeldhouwer Rodin, componist Ravel, de
schilder Picasso, mode-ontwerpster Coco Chanel, schrijver Jean Cocteau,
allemaal waren ze van de partij. Dankzij Diaghilev werden componisten als Moessorgsky, Prokofjev en Rimsky-Korsakov wereldberoemd. En nu waren balletdansers
als Tamara Karsavina, Anna Pavlova en Vaslav Nijinsky aan de beurt.
Het ballet stond in die tijd niet bepaald in hoog aanzien.
Het Europese dansniveau was onrustbarend laag, hoe meer rondborstige vrouwen op
het toneel, hoe beter. Mannelijke dansers deden er totaal niet toe, de muziek
was mierzoet en er werd wat gerommeld met kartonnen decorstukken. Vandaar dat
de Ballets Russes met
bijzonder goed getrainde dansers, verassende decors en kostuums en z'n hoogst
originele muziek, insloegen als een bom. Nijinsky was op zijn eenentwintigste
de ster van het gezelschap.
Na de overdonderende successen in Parijs was de rest van
Europa aan de beurt. Amerika volgt spoedig. Nijinsky werd wereldberoemd met
balletten als Le spectre de la rose
en Sheherazade. Legendarisch was zijn
rol als de marionet Petroesjka, die in de handen van
een louche kermisklant zijn ondergang tegemoet ging. Maar privé ging het minder
met hem; verlegen en met een groot minderwaardigheidscomplex klampte hij zich
vast aan Diaghilev, terwijl hij tegelijkertijd graag zelfstandig wilde zijn.
Hoewel hij als vakman volwassen was, kon hij met zijn kinderlijke driftbuien
Diaghilev tot het uiterste drijven.
Eigen balletten
Diaghilev, altijd
geneigd mensen zichzelf te laten overtreffen, spoorde Nijinsky aan zelf
balletten te gaan maken. De vaste choreograaf van het gezelschap, Michel Fokine,
was hierover zo boos, dat hij ontslag nam.
Nijinsky ging op zoek naar een totaal nieuwe bewegingstaal en
maakte in 1911 L'après-midi d' un faune op muziek van
Debussy. Het ballet werd zo tumultueus ontvangen dat Diaghilev besloot het in
zijn geheel te herhalen. Een unieke beslissing. Het bijzondere aan het ballet
was overigens dat de dans (waarvan sommige critici zeiden dat het geen dans
was) een veel lossere relatie tot de muziek had dan ooit tevoren.
Hierna werkte Nijinsky aan Jeux
(een spel tussen drie mannen op de tennisbaan, enigszins homoseksueel getint)
en vervolgens aan Le sacre du printemps,
op nieuwe muziek van Stravinsky. Die was op dat moment, ook dankzij Diaghilev,
al wereldberoemd en werd beschouwd als de belangrijkste balletcomponist aller
tijden. Le sacre du printemps
was een vooruitstrevend project maar de wereld was er nog niet klaar voor.
Tijdens de première moest de dirigent het orkest stilleggen en de zaal om rust
vragen, zoveel werd er gefloten en gesist. Er gingen zelfs mensen met elkaar op
de vuist. Tegenstanders vonden de driftige muziek ongehoord lelijk en de
bewegingen barbaars en onbegrijpelijk. Voorstanders vonden het geniaal.
Iedereen was het erover eens dat dit nog nooit vertoond was. De enige met wie Nijinski op dat moment zijn revolutionaire artistieke ideeën
kon delen is zijn zusje Bronislava, die later zelf
een belangrijk choreografe zou worden.
Op eigen benen
In 1913 vertrok het
BALLET RUSSE met de boot naar Zuid-Amerika. Diaghilev bleef in Europa omdat hem
ooit was voorspeld dat hij op de dood zal vinden op het water. Aan boord
ontmoette Nijinsky de jonge Hongaarse Romola de Pulsky. Zij was in het theater verliefd geworden op
Nijinsky (al dacht zij opvallend genoeg dat deze een vrouw was! Later kreeg zij
nog een lesbische affaire met de Nederlandse Frederika Dezentje.
Het boek Nijinsky dat ze later over haar man schreef, werd aan deze Dezentje opgedragen.) en had zich daarom als een soort
'groupie' aangemeld als figurante voor de massascènes.
Ze had weinig talent maar betaalde voor haar eigen engagement en overtocht.
Vandaar dat zij ook in de eerste klasse verbleef en daar Vaslav
kon ontmoeten. Nu Diaghilev niet in de buurt was, zag ze haar kans schoon en
versierde de danser, terwijl ze elkaars taal niet eens spraken Het hele
gezelschap was verbijsterd toen het tweetal in Rio de Jameiro
besloot te trouwen. Collega Marie Rambert huilt
bittere tranen, want ook zij was verliefd.
Zodra Diaghilev het nieuws vernam, kreeg hij een enorme
emotionele klap, om vervolgens een telegram te zenden waarin stond dat Nijinsky
op staande voet was ontslagen. Nijinsky stond er plotseling alleen voor en dat
viel allengs tegen; nu pas bleek hoeveel paden Diaghilev altijd voor de labiele
jongeman had geëffend. Ook professioneel lukte het niet om op eigen benen te
staan. Hij had gedanst op het hoogste niveau, was zeer kieskeurig en
idealistisch en vond nergens aansluiting. Al snel zond hij Diaghilev een brief
met het verzoek elkaar te zien, maar deze was nog te gekwetst om te reageren.
Nijinsky begreep niets van deze reactie, hij schreef een brief naar Strawinsky met daarin de vraag: waarom gedraagt Sergei zich
zo? Strawinsky vond dit ongelooflijk naïef.
Nijinsky richtte een eigen gezelschap op maar dat mislukte
jammerlijk, hij was danser, geen manager. Nijinsky was oververmoeid en
verlangde naar Rusland maar ze vertrokken eerst naar Hongarije. Romola was zwanger en wilde in haar vaderland bevallen. Dat
lukte niet, dochter Kyra
werd in Wenen geboren op 19 juni 1814. Vervolgens brak de Eerste Wereldoorlog
uit. Omdat Nijinsky Russisch was, werd hij in Hongarije als staatsgevaarlijk
beschouwd. Hij kreeg huisarrest en mocht het land niet uit. Het drama was
compleet, hij zat gevangen en kon niet dansen, bovendien was de familie van Romola niet erg blij met hem.
Krankzinnig
Ook Diaghilev zat in de problemen en om zijn eigen tournee en
het gezelschap van een financiële ondergang te redden stelde hij alles in het
werk om Nijinsky vrij te krijgen zodat hij voor hem kan dansen. Bovendien had
hij gehoord van de benarde situatie waarin zijn vroegere vriend verkeerde. Hij
schakelde zelfs keizer Franz-Jozef en de Paus in, zodat Nijinsky en zijn gezin
uiteindelijk toestemming kregen om naar Amerika te vertrekken.
Ook daar was de situatie niet probleemloos. Zijn collega's
vonden dat hij zich vreemd gedroeg. Romola was
constant op haar hoede, bang dat Nijinsky onrecht werd aangedaan en eiste
steeds meer geld. Ze leidden een luxe leven, ontmoetten veel bekende mensen
zoals de komiek Charlie Chaplin en de danseres Isadora
Duncan en Nijinsky kreeg de opdracht om een nieuw ballet te maken in Amerika.
Dat werd Tijl Uilenspiegel en Richard Strauss maakte de muziek. Iedereen
vond het een succes maar Nijinsky was ontevreden. De tournee werd een ramp. Er
waren financiële problemen. Dansers dreigden met stakingen. Er vonden veel
'ongelukjes' plaats; glasscherven op de dansvloer; zware decorstukken die
vielen. Romola zag overal een complot in. Nijinsky
liet het steeds vaker afweten. Hij weigerde op te treden, noemde de andere
dansers zijn vijanden en verweet ze artistiek onvermogen.
Het onvermijdelijke gebeurde, hij raakte overspannen. Ze huurden in Zwitserland
een villa om bij te komen maar het gaat steeds slechter met hem. Hij gaf nog
één voorstelling in een groot chique hotel. Hij kwam op en beeldde de
verschrikkingen van de oorlog uit, vallend, struikelend, huilend, vloekend en
het publiek was zwaar geshockeerd. Het zou zijn
laatste publieke optreden zijn.
Gek verklaard
Soms was hij dagenlang
stil, dan plotseling weer ontzettend agressief. Hij was vaak alleen en maakt
lange wandelingen door de sneeuw. Op straat viel hij mensen lastig als
godsdienstwaanzinnige.
Op een dag sloot hij zich op in zijn kamer en begon te
schrijven, tien dagen lang, vier schriften vol, in piepkleine, bijna onleesbare
lettertjes. Het waren de aantekeningen van een krankzinnige, waarin hij
zichzelf God noemde. (Dit (zwaar door Romola
gecensureerde) dagboek werd later uitgegeven en is nog de inspiratie van een
fraai ballet geworden) De bekende psychiater Bleuler
verklaarde hem ongeneeslijk schizofreen en Romola's
moeder laat Nijinsky opsluiten in een staatsinrichting, alwaar hij zeer slecht
behandeld wordt. Inmiddels werd ook een tweede dochter geboren: Tamara. Of zij
werkelijk een dochter van Nijinsky was, werd dikwijls betwijfeld.
Romola haalde haar man uit de inrichting en
ging in Parijs wonen. Daar kwam Diaghilev langs om een wanhopige poging te doen
zijn vriend uit zijn apathie te halen. Hij vroeg hem zelfs weer om te komen
dansen, maar het antwoord was: "Dat kan niet, want ik ben gek."
Karsavina,
Diaghilev en Nijinsky
Het werd er niet beter op. Romola,
bezeten om haar man te genezen, reisde met Nijinsky stad en land af, van dokter
naar dokter. In 1929 overleed Diaghilev in Venetië. Het Ballets
Russes bestond niet meer maar dat werd verzwegen voor
Nijinsky, evenals de dood van zijn geliefde moeder. Uiteindelijk kwam hij in
een luxe kliniek terecht waar hij tien jaar zou blijven. Romola
reisde intussen de wereld af om lezingen over haar man te geven en kreeg een
relatie met een Nederlandse vrouw. Ze schreef een boek over hun leven,
exposeerde zijn tekeningen en liet een zwaar gecensureerde versie van zijn
dagboek publiceren, waar met name de vriendelijke opmerkingen over Diaghilev
uit verdwenen waren. Toen de Tweede Wereldoorlog uitbrak en de Duitsers alle
geestelijk gestoorden uit de weg wilden ruimen, vluchtten ze naar Boedapest.
Na de oorlog konden ze via invloedrijke vrienden aan Britse
paspoorten komen en verhuisden ze naar Engeland. Nijinsky lag bijna alleen nog
maar in bed. Hij snakte naar aandacht en liet zich het liefst als een klein
kind verzorgen. Romola was altijd in de buurt maar
verder kreeg hij zelden bezoek. In april 1950 schrok hij wakker, riep: 'Mamasha', (zijn koosnaam voor zijn moeder) en stierf. Hij
was 61 jaar oud. Hij werd in Engeland begraven, maar later in 1953, deed de
danser Serge Lifar, een ex-vriend van Diaghilev, er alles aan om
Nijinsky in Parijs begraven te krijgen, de stad waar hij zijn gelukkigste en
meest succesvolle jaren doorbracht.
Nog steeds liggen er regelmatig verse bloemen op het graf op
het kerkhof van Montmartre.
In 1980 werd er door Herbert Ross een film gemaakt over het
leven van Nijinsky. Diaghilev werd schitterend gespeeld door Alan Bates, en George de la Pena
speelde Nijinsky, hetgeen een bijzondere ervaring voor hem was.
"Ik raakte steeds meer verweven met Nijinsky, werd net zo weinig
spraakzaam, en werd steeds afhankelijker van Bates,
die Diaghilev speelde. Ik kreeg kracht en energie van hem, er was een enorm
sterke band tussen ons."
Als extra bijzonderheid werd de dansleraar Cecchetti
gespeeld door Anton Dolin, een van Diaghilevs dansers en minnaars. De gelijkenis was
opvallend! Maar ook die tussen Bates en Diaghilev:
zie foto.
Fokine
werd overigens gespeeld door Jeremy Irons.
Deze film Nijinsky
is ook op televisie geweest, net als de documentaire Gek op dans en
zijn op dvd te krijgen. Mail me dan even.
Er bestaat een roman over Nijinsky en Diaghilev (het begin van hun
relatie).
Varia over Nijinsky & Diaghilev
kan je hier lezen
Kritische
beschouwing over Nijinsky van Japin.
Er bestaan diverse boeken over Nijinsky en Diaghilev.
Dit is een samenvatting
van het boek dat Romola
over haar man schreef.
Er was ook een toneelstuk over Vaslav Nijinsky &
Diaghilev
Bekijk ook de stamboom rond Vaslav Nijinsky
Over het seizoen Nijinsky in Londen
Lees: Bezoek aan het verleden (in de voetstappen van Nijinsky )
Biografie van Olga Spessivtzeva door Anton Dolin